بررسي تحليلي تاريخ دو قرن اخير ايران ، بخصوص سالهاي پس از 1300 از جهات بسياري حائز اهميت است . چگونگي نفوذ ،‌ حضور و سلطه استعمار و جابه‌جايي دو امپراتوري استعماري و چگونگي برخورد جريانهاي فكري مختلف با مسائل سياسي و فرهنگي و همچنين نقش مردم از زمانهاي مختلف و تاثير حضور آنان در تحولات سياسي ـ اجتماعي ، براي سياستگزاران و مديران كشور بشدت مورد نياز مي‌باشد.علل و عوامل شكل‌گيري و چگونگي روند انقلاب اسلامي از دهه 40 تا كنون همچنان مورد بحث  و بررسي و اختلاف نظر مي‌باشد. هر يك از گروهها و جريانهاي سياسي و اعتقادي به گونه‌اي موضوع را تجزيه وتحليل و نتيجه گيري كرده‌اند.
اگر چه بسياري سعي كرده‌اند اين انقلاب را در رديف ساير انقلابها و تحولات معمول دنيا بدانند اما در عمل نظرات آنان با واقعيتها فاصله زيادي دارد. زيرا نيروي اين انقلاب مردمي و اسلامي بدون هيچ‌گونه مرزبندي طبقاتي و گروهي بوده و ايدئولوژي ان اسلام ناب محمدي صلي الله عليه و آله مي‌باشد كه سازش با نظامهاي رايج دنيا ندارد و رهبري آن توسط يكي از مردان كم نظير تاريخ حضرت امام خميني (ره) با ويژگيهاي خاص خود بود. به همين دليل جريانات و تحولات قبل و بعد از پيروزي انقلاب اسلامي مخالف غالب تحليها و پيش بيني‌هاي سياستمداران وتحليگران سياسي بود.واقعيت اين است كه دنيا با چنين انقلابي آشنايي نداشت و لذا در برخورد با آن نيز شيوه‌ها و روشهاي معمول را به كار مي‌گرفت كه كارآيي و تاثير چنداني در سير جريان ديده نشد. اگر نظرهاي مختلفي كه در مورد علل تكوين وداوم انقلاب مطرح شده تدوين شود طبعاً صاحبنظران داخلي تائيد مي‌كنند، اين است كه عوامل اساسي انقلاب عبارتند از :
1. رهبري حضرت امام خميني (ره) رهبر كبير انقلاب اسلامي و بنيانگذار جمهوري اسلامي كه با شيوه‌اي استثنايي و فوق‌العاده‌ رهبري و فرماندهي را به عهده گرفتند و تا پيروزي نهايي هدايت جريانات را به نحو احسن انجام دادند. ويژگيهاي شخصي و رهبري امام خود موضوع بحثي جديد  در جامعه شناسي سياسي مي‌باشد.
2.حضور يكپارچه و متحد مردم در تمامي صحنه‌ها قبل و بعد از پيروزي انقلاب اسلامي ، آن چنان توان و قوتي ايجاد نمود كه هيچ‌گونه امكاني براي مقابله با آن در اختيار رژيم شاه و اربابانش نبود.
3. اعتقاد به اسلام و موازين و ارزشهاي آن و همچنين عشق به خاندان پيامبر و اسوه بودن آنان براي مردم و الهام از زندگي و شهادت آنان در راه خدا خصوصاً درس گرفتن از عاشورا، آن چنان تحولي به وجود آورد كه نه تنها براي خارجيان بلكه براي سران و كارگزاران سياسي ـ امنيتي  رژيم شاه هم بخوبي شناخته شده نبود
به همين دليل  در كليه تجزيه و تحليهاي سياسي و اقتصادي و امنيتي اعتقادات مردم و نقش ونفوذ علما مورد توجه نبود واتفاقاً‌ مهمترين  انگيزه انقلاب هم بي‌اعتنايي و تضعيف اسلام در امور مختلف كشور توسط رژيم شاه بود.بعضي تلاش كرده‌اند تا مدرنيسم و صنعتي شدن، توسعه ارتباطات و مبادلات با غرب را علت اصلي بروز انقلاب اسلامي تحليل و تبليغ نمايند اما واقعيت اين است كه مقابله با مظاهر فاسد فرهنگ غرب و تهاجم همه جانبه سلطه استعماري براي از بين بردن هويت اعتقادي و فرهنگي يكي از عوامل اصلي انقلاب مردم مسلمان بود. زيرا اسلام با روابط مناسب و سازنده و مبادلات منطقي مخالف نيست بلكه تاييد كننده  و مشوق است.به طور خلاصه مي‌توان گفت 22 بهمن 1357 نه تنها سرآغاز دوران جديدي  در تاريخ تحولات ايران بود، بلكه تغييرات زيادي را در سطح منطقه و در سطح بين‌المللي به دنبال داشته است كه در تاريخ  پس از پيروزي انقلاب اسلامي مورد بحث و بررسي قرار مي‌گيرد.

روزشمار سال 1357
10 فروردين : كشتار مردم يزد در مراسم چهلم شهداي تبريز
29 مرداد : كشتار فجيع مردم با به آتش كشيدن سينما ركس آبادان توسط رژيم شاه
5 شهريور : آموزگار استعفا ميدهد
6 شهريور : شريف امامي به نخست وزيري منصوب ميشود
13 شهريور : اولين تظاهرات گسترده بعد از برگزاري نماز عيدفطر به امامت شهيد مفتح در تپه هاي قيطريه
17 شهريور : اعلام حكومت نظامي در تهران و چند شهر ديگر و قتل عام هزاران نفر از مردم در ميدان (ژاله سابق) تهران
23 شهريور : اعلام عزاي عمومي و اعتصاب سراسري به فرمان امام
11 مهر : هجرت امام از عراق به سوي كويت
13 مهر : هجرت امام خمين از عراق به پاريس
19 مهر : اعتصاب روزنامه ها و درخواست آزادي مطبوعات و رفع سانسور
23 مهر : با قبول دولت مبني بر لغو سانسور روزنامه ها منتشر شدند
13 آبان : كشتار تعدادي از دانشآموزان و مردم و همچنين تخريب، انفجار و آتش زدن تعدادي از اماكن و اموال عمومي و خصوصي توسط عوامل رژيم شاه و استعفاي شريف امامي و انتصاب ازهاري به نخست وزيري
26 دي : فرار شاه و عدهاي از اطرافيان و خانواده اش
7 بهمن : تحصٌن روحانيون در دانشگاه تهران به عنوان اعتراض به جلوگيري از ورود امام خميني به ايران
12 بهمن : ورود امام خمين به ايران
15 بهمن : انتخاب دولت موقت انقلاب اسلامي
21 بهمن : شكسته شدن حكومت نظامي به فرمان امام خميني توسط مردم
22 بهمن : پايان حاكميت آمريكا و ديگر دولتهاي خارجي و انقراض رژيم ستمشاهي و نابودي عوامل وايادي آنها و سرآغاز دروان حاكميت نظام جمهوري اسلامي ايران