تحریم در دوره‌ی جدید ، از سرآغاز پیروزی انقلاب اسلامی وجود داشته و مانند چاشنی در كنار همه ‌ی روش‌های معاندانه‌ ی غرب علیه جمهوری اسلامی ایران (جنگ مستقیم و غیر مستقیم، ترور ، پروپاگاندا) بوده است . طی سالیان اخیر اما مقامات غربی مانور بیشتری روی موضوع تحریم داده‌اند و تمام تلاش خود را برای گسترش دایره‌ی این تحریم‌ها به كار بسته‌اند . رسانه ‌های غربی نیز با تمام توان برای القاء كارآمدی و احصای تأثیرات این تحریم‌ها كوشیده‌ اند . حال این پرسش را مطرح می‌ كنیم كه به‌راستی پشت پرده‌ی این همه جنجال و هیاهو چیست و این تحریم‌ها چقدر می‌تواند كارساز و مؤثر باشد ؟ آن ‌چه در ادامه می ‌آید ، گوشه‌ای از هزاران اعتراف و اذعانی است كه خود غربی ‌ها در این زمینه ابراز داشته‌اند.
نخستین مؤلفه در میزان تأثیر گذاری سیاست تحریمی علیه هر سیستمی ، قدرت سیستم هدف است. توانایی نظامی اگرچه یكی از شاخص ‌های عینی قدرت به حساب می‌ آید ، اما به ‌تنهایی معرف میزان واقعی قدرت نیست . آن‌چه كه زیربنای بنیادین توانایی نظامی و دیگر شاخصه‌ های قدرت است، علم و دانش است. علم همچون پی و زمینی است كه دیگر شاخص‌ها و مؤلفه ‌های قدرت بر روی آن استوار می‌شود. پیشرفته‌ترین تجهیزات نظامی دنیا بر توانایی‌ های علمی بنا شده ‌است و بر این اساس شاید بتوان گفت كه علم و دانش مادر همه‌ی قدرت‌ها است. سرّ تلاش بی‌وقفه‌ی غرب برای جلوگیری و كند كردن روند رشد علمی جمهوری اسلامی ایران نیز مبتنی بر همین نكته است. بارزترین نمونه‌ی این تلاش را می‌توان در ترور چهار دانشمند هسته‌ای ایران در دو سال اخیر مشاهده كرد.
تغییرات جغرافیایی در تولید علم
پایگاه اطلاعاتی Web of Science در گزارشی از سرعت خیره‌كننده‌ ی رشد علمی ایران خبر داده و می‌نویسد: «شاید در چین سالِ 2010 سال ببر باشد، اما به لحاظ علمی سال ایران است. رشد علمی كشور ایران 11برابر سریع‌ تر از متوسط جهانی و سریع‌تر از هر كشور دیگری در دنیا بوده است. بررسی فهرست انتشارات علمی در پایگاه اطلاعاتی Web of Science نشان می‌دهد كه رشد در خاورمیانه و به‌ویژه در تركیه و ایران ، نزدیك به چهار برابر سریع‌تر از متوسط جهانی بوده است .» ساینس‌متریكس نیز كه یك شركت تحلیلی اطلاعاتی در كانادا است ، گزارشی كامل و جزئی را درباره‌ی «تغییر جغرافیایی - سیاسی در تولید علم» از سال 1380 ارائه كرده است. نویسنده‌ی این گزارش، اریك آرشامبولت، می‌گوید «آسیا با سرعتی بیش از حد تصور رشد كرده و خود را می‌رساند و اروپا بیش از انتظار دیگران موقعیت خود را نگه‌ می‌ دارد و خاورمیانه منطقه‌ای است برای تماشا كردن.»
آرشامبولت در ادامه می‌ گوید «علم در جهان با سرعتی ثابت رشد می‌ كند ؛ یعنی از سالانه 450 هزار مقاله در سال 1980 به یك میلیون و 500 هزار مقاله در سال 2009. در این زمینه آسیا سال گذشته حتی از آمریكای شمالی پیشی گرفته است.» وی همچنین اشاره می‌ كند كه انتشارات ایران بر حول موضوعات شیمی معدنی و هسته‌ ای ، فیزیك ذرات و مهندسی هسته‌ ای محوریت داشته است: «انتشارات مقالات ایرانی در موضوعات مهندسی شیمی با سرعتی معادل 250 برابر بزرگ‌تر از متوسط جهانی رشد كرده است. تحقیقات پزشكی و كشاورزی نیز در ایران افزایش چشمگیری را نشان می‌دهد.»
همچنین آرشامبولت در مقایسه‌ی رشد علمی كشورها و مناطق می‌گوید «آسیا 29 درصد و آمریكای شمالی 28 درصد تولیدات علمی داشته است. رشد آسیا در آینه‌ی افول آمریكای شمالی دیده می‌شود. رشد علمی شوروی سابق در سال 1991 كاهش چشمگیری نشان داده و تنها در سال 2006 مجدداً احیا شده است. آمریكای لاتین و كارائیب با هم سریع‌ترین رشد را در منطقه‌ی خود داشته‌اند؛ اگرچه سهم آنها در مقیاس جهانی هنوز كوچك است. میزان رشد در اقیانوسیه، اروپا و آفریقا نیز در 30 سال گذشته تقریباً ثابت بوده است.»
گزارش نشریه‌ی نیوساینتست نیز در این زمینه جالب است: «كدام كشور بین سال‌ های 1996 و 2008 رشد 18برابری را در عرصه‌ ی علم (از 736 مقاله به 13238 مقاله) به خود اختصاص داده است ؟! پاسخ این سؤال كشور ایران است؛ پاسخی كه ممكن است باعث حیرت بسیاری شود ، خصوصاً ملت‌ های غربی كه طلیعه‌ داران علم نوین بوده‌اند . ایران سریع‌ ترین نرخ رشد را در انتشارات علمی به دست آورده است.» رشد سریع علمی در خاورمیانه ، چین ، هند و برزیل در گزارشی خود را نشان داده كه یو . كی‌ . رویال . سوسایتی منتشر نموده است . این گزارش نرخ رشد انتشارات و تعداد آنها را به عنوان منبع و ملاكی جهانی بین سال‌های 1993 و 2003 با بین سال‌های 2004 و 2008 مقایسه كرده است: «دیگر بازیگران نیز همچون ایران فعالیت‌های تحقیقاتی خود را به نمایش گذاشته‌ اند . مثلاً تركیه پس از افزایش شش‌ برابری تأمین مالی در R&B ، خروجی خود را بین سال‌های 1996 و 2008 چهار برابر كرده است . رشد‌ های مشابهی نیز در تونس ، سنگاپور و قطر دیده می‌شود.»

تا سال 2025
پایگاه اطلاع‌ رسانی University world news نیز در گزارشی از گام‌های بلند ایران برای رسیدن به جایگاه برتر علمی سخن می‌ گوید: «ایران، تونس و تركیه در میان كشورهایی هستند كه برای تصاحب برتری در میدان رقابت علمی تلاش می‌ كنند .  در این میان ایران بیشترین تعداد مقالات علمی را دارد و رشد این كشور از 736 مقاله در سال 1996 به 13238 مقاله در سال 2008 بوده است.»
در گزارش مركز تحقیقات مقایسه‌ ی عملكرد كشورهای جهان در دپارتمان تجارت ، نوآوری و مهارت انگلیس نیز درباره‌ی رشد علمی ایران چنین آمده است: «ایران از جمله كشورهایی است كه رشدی جهشی در تولید مقالات علمی در زمینه‌های علوم پزشكی، علوم طبیعی، مهندسی و غیره داشته است.
جیمز ویلسدون ، رئیس سیاست‌ های رویال‌ سوسایتی هم در این باره گفته است «كشورهای ایران ، تركیه و تونس در دانشگاه‌های خود پایگاه‌های تحقیقاتی تأسیس كرده‌اند. آنها هنوز به سطح كشورهای عضو سازمان همكاری اقتصادی و توسعه (كشورهای پیشرفته‌ی صنعتی) نرسیده‌اند ، اما ‌توانایی كارهای بسیاری را دارند . اگر سرمایه‌ گذاری‌ها در این كشورها مركزیت یابد، امكان كارهای بسیاری فراهم خواهد آمد.»
كریس لیولین اسمیت كه رئیس گروه مشاوره‌ی مطالعاتی و مدیر تحقیقات انرژی در دانشگاه آكسفورد است، در این باره گفته است «جهان علم در حال تغییر است و بازیگران جدیدی به‌سرعت ظهور می‌كنند. اگر ملت‌های موفق و صاحبان علم می‌خواهند منصب خود را در رتبه‌های نخست علمی جهان حفظ كنند، نمی‌توانند آسوده بنشینند و دست از تلاش بكشند و دل به موفقیت‌های علمی سابق خود خوش كنند.
كشور ایران طرح علمی پانزده‌ساله‌ای را تنظیم و اعلام كرده است كه هدف آن ارتقای توسعه‌ی فناوری و اقتصاد علم‌‌محور است. هدف از این طرح، قرار دادن ایران در عالی‌ترین رتبه‌ی تولید علم، نوآوری و فناوری در خاورمیانه است. این طرح شامل 4% سرمایه‌گذاری در بخش تولید ناخالص داخلی در تحقیق و توسعه (R&D) تا سال 2030 است؛ یعنی آرمانی جدی كه هدف آن تصاحب جایگاه ایالات متحده با صرف 2.8% تولید ناخالص داخلی بر روی تحقیقات و ژاپن با 3.4 درصد. در حال حاضر هزینه‌ی كشور ایران در بخش تحقیقات و توسعه حدود 0.6 درصد از تولید ناخالص داخلی است.
تمركز طرح فوق‌الذكر بر علم و فناوری در آموزش عالی و بخش‌های دفاعی ، هسته‌ای و هوا فضا است. همچنین ساخت نیروگاه‌های هسته‌ای، شكافت هسته‌ ای و مأموریت‌ های ارسال سفینه‌ های سرنشین‌ دار به فضا از اهداف اصلی آن است. این طرح را كه شامل 224 پروژه‌ی علمی است ، شورای عالی انقلاب فرهنگی ترسیم كرده و 2 هزار كارشناس از 800 مركز علمی و تحقیقاتی در طراحی آن دخیل بوده‌اند و باید تا سال 2025 اجرا شود.»

ایران همچنان پیش می‌رود
در گزارش مركز تحقیقات مقایسه‌ی عملكرد كشورهای جهان در دپارتمان تجارت ، نوآوری و مهارت انگلیس نیز درباره‌ ی رشد علمی ایران چنین آمده است: «ایران از جمله كشورهایی است كه رشدی جهشی در تولید مقالات علمی در زمینه‌های علوم پزشكی، علوم طبیعی، مهندسی و غیره داشته است. سهم ایران در تولیدات علمی جهان از 0/13 درصد در سال 1999به 1 درصد در سال 2009 رسیده است. در علوم كلینیكی نیز تحقیقات ایران 30 درصد رشد داشته است. همچنین در علوم بهداشتی در دو سال میزان این تحقیقات دوبرابر شده است. تحقیقات زیست‌شناختی ایران هم در دو سال از 2007 دوبرابر شده است و ایران در این زمینه از سنگاپور جلو زده و پس از آفریقای جنوبی قرار گرفته است.»
گزارش فوق‌الذكر همچنین از ایران و چین و هند و برزیل به عنوان كشورهایی نام می‌برد كه بیشترین رشد را در دانش ریاضی در جهان داشته‌اند: «در دانش فیزیك نیز رشد تولیدات علمی ایران در مقایسه با قبل 10برابر و سهم جهانی آن پنج‌برابر شده و به 1/3 درصد رسیده است. سهم جهانی ایران در دانش مهندسی به 1/6 درصد رسیده است كه ایران را در جایگاهی بالاتر از بلژیك و سوئد و تنها با اندكی اختلاف پایین‌تر از روسیه (1/8) قرار می‌‌دهد. بیشترین سهم ایران در دانش جهان، در ریاضیات با 1/7 درصد در سال 2008  بوده است؛ رقمی كه در سال 1999 تنها حدود 0/66 درصد بود.
پایگاه اطلاع‌رسانی University world news می‌گوید: ایران، تونس و تركیه در میان كشورهایی هستند كه برای تصاحب برتری در میدان رقابت علمی تلاش می‌كنند. در این میان ایران بیشترین تعداد مقالات علمی را دارد و رشد این كشور از 736 مقاله در سال 1996 به 13238 مقاله در سال 2008 بوده است.
در مورد میزان مقالات ثبت‌نشده در جهان نیز ایران با 53 درصد بیشترین سهم را دارد و این در حالی است كه هند با 48 درصد و چین با 47 درصد در رتبه‌های بعدی جا گرفته‌اند. هم‌چنین میزان مقالات منتشرشده در ایران با شش‌برابر رشد، از 65 مقاله در سال 1999 به 385 مقاله در سال 2008 رسیده است كه از نظر میزان رشد در مقام اول جهان قرار دارد . چین از این نظر با چهار برابر رشد در رده‌ی پس از ایران قرار دارد.
این رشد علمی در دستاوردهایی از حوزه‌های نظامی و هوا فضا گرفته تا حوزه‌ ها‌ی پزشكی ، ناظران غربی را شگفت‌ زده كرده است. طبق گزارش بنیاد آمریكایی نشنال‌ ساینش در سال 2010، طی سال‌ های 1995 تا 2007، تولیدات فناوری‌ های پیشرفته در اروپای مركزی و آسیا، دو برابر میانگین رشد جهانی بوده و روسیه و تركیه بیشترین میزان این رشد را داشته‌اند . در خاورمیانه نیز رژیم اشغالگر قدس و ایران جزء برترین‌ ها بوده‌اند . این میزان رشد در خاورمیانه ناشی از رشد ابزارهای علمی ، پیشرفت‌ های دارویی و ارتباطی و تولید نیمه‌ رسانا‌ها بوده است. همچنین در میان كشورهای در حال توسعه ، ایران بالاترین نرخ رشد را در خاورمیانه از نظر توسعه‌ ی بخش خدمات اقتصادی مبتنی بر دانش داشته است.»
حال و در نتیجه‌ی بررسی فوق ، این‌ پرسش اساسی پیش می‌ آید كه چطور ایران كه 30 سال به بهانه‌ های واهی تحریم ‌شده و از دسترسی به رایج‌ترین منابع و امكانات محروم بوده است ، به چنین دستاورد های ارزشمندی رسیده است ؟ آیا اذعان مؤسسات و پژوهشگران معتبر غربی، چیزی جز اعتراف به ناكارآمدی تحریم‌ها است ؟ تحریم‌ هایی كه نتوانسته در رشد و پیشرفت علمی ایران اسلامی خللی وارد كند.
پی‌ نوشت‌ ها:
چهار.   به معنای سازمان هايی است كه برای ارايه ی خدمات نيازمند دانشهای روز و پيچيده هستند مانند پژوهشگاه رويان