فصل اول » مراحل انقلاب
انقلاب در لغت به معنی بر گشتگی- تغییر و تبدیل و تحول و تغییر ماهیت می باشد. اما در معنی اصطلاحی دارای کاربرد فراوان و تعابیر و تعریفهای مختلفی است. تقریبا بیشتر علوم از آن استفاده کرده و هر کدام تعبیر و تعریف خاصی از آن ارائه داده اند مثلا گاهی در علوم سیاسی - به تحولاتی مانند کودتا- رفرم و شورش- انقلاب گفته اند. شهید مطهری انقلاب را این گونه تعریف می کند:
انقلاب عبارت است از طغیان و عصیان یک ناحیه و یا یک سرزمین علیه نظم حاکم موجود برای ایجاد نظمی مطلوب.
اقسام انقلاب: از یک دیدگاه انقلاب ها بدو دسته ی اجتماعی و فردی تقسیم می شوند. انقلابات اجتماعی باعث تغییر و تحول در سطح کل جامعه می شود و ممکن است انواع گوناگونی داشته باشد: مثلا در زمینه صنعت- انقلاب صنعتی انگلستان - در زمینه علم و فرهنگ- رنسانس و اصلاح مذهبی- انقلاب کارگری و دهقانی مثل آنچه در روسیه و چین بوقوع پیوست. انقلاب سیاسی و آزادیخواهی مثل آنچه در سال ۱۷۸۹ .م در فرانسه اتفاق افتاد و بالاخره انقلاب اسلامی ایران که از جهات گوناگون موجب دگرگونی جامعه ش و از طرف اکثریت مردم ایران علیه اقلیت حاکم صورت گرفت. دوم انقلاب فردی که تغییر و تحول مربوط بخود فرد است نه جامعه- بدیگر تعبیر انقلاب در روح و جان فرد صورت می گیرد و خود بدو نوع انسانی و حیوانی تقسیم می شود. در انقلاب انسانی توجه فرد به کمال و مبداء الهی است. انسانی که در ورطه تباهی و فساد بوده با توبه دچار تحول می گردد. اما در انقلاب حیوانی توجه فرد رسیدن به کمال نیست بلکه تمام همش صرف رسیدن به خواسته های دنیوی می شود مثل رسیدن به مقام.
مراحل انقلاب
۱) مرحله تکوین:
هیچ انقلابی بطور ناگهانی پدید نمی آید بلکه زمینه های آن بتدریج شکل می گیرند و در مسیر طولانی خود به مرحله انفجار می رسند: ابتدا نا رضایتی از وضع موجود در زمینه های سیاسی- اقتصادی- مذهبی و... بوجود می آید. سپس یک آرمان جدید و یک روحیه انقلابی برگشت نا پذیر شکل می گیرد. هر چند این شرایط برای به وجود آمدن یک انقلاب کافی است ولی عوامل غیر محسوسی نیز مانند نوع رهبری - نوع ایدئولوژی انقلابی و شدت و ضعف نارضایتی از وضع موجود نیز در بوجود آمدن انقلابها موثر هستند.
انقلاب در زمان و مکانی شکل می گیرد که شرایط دو قطبی بر جامعه حکمفرما باشد. یعنی گروههای اجتماعی از سیستم سیاسی حاکم بر جامعه جدا شده و در مقابل آن بایستد. این دو گانگی قدرت در جامعه باعث می شود که با زیر سوال رفتن مشروعیت قدرت سیاسی - نهادهای سیاسی ضعیف شده نتوانند خواسته های جامعه را بر آورد کنند بروز شکاف بین این دو باعث می شود که ادامه چنین وضعی در کشور میسر نباشد. در این گونه موارد اعتبار و مقبولیت سیستم سیاسی بشدت کاهش پیدا می کند تا جایی که رژیم حاکم برای بقای خود بزور متوسل می گردد. در چنین شرایطی ایجاد تغییر و تحول اجتناب نا پذیر خواهد بود.
البته مهم ترین عامل ایجاد انقلاب- تشدید تضاد میان ارزشهای مسلط بر سیستم سیاسی و ارزشهای حاکم بر گروههای اجتماعی است یعنی واقعیات موجود در جامعه با ایده آل های جامعه فرق می کند.
۲)مرحله تخریب:
دو قطبی شدن جامعه- نارضایتی مردم از وضع موجود و... بتنهایی منجر به اقلاب نمی گردد بلکه در چنین حالتی ممکن است نوعی دیگر از تغییر و تحول از قبیل کودتا- رفرم- شورش صورت پذیرد. پیشرفت یا عدم پیشرفت حالت انقلابی در چنین زمانی به سه رکن اصلی انقلاب یعنی مردم - رهبری و مکتب بستگی دارد.
در مرحله پیروزی انقلاب - نقش رهبری فوق العاده مهم است زیرا رهبری یکی از ارکان مهم انقلاب بوده و بهمین جهت باید در جامعه شناخته شده و دارای مقبولیت باشد تا بتواند حرکت مردمی را به نحو مطلوبی هدایت کند. رهبری انقلاب باید فردی جامع الاطراف و جامع الشرایط باشد تا در هر زمانی و تحت هر شرایطی بتواند مناسبترین تصمیم را بگیرد. همچنین باید از دانش کافی- عقل و تدبیر و بینش عمیق اجتماعی بر خوردار بوده - مدیریت لازم را برای بحرکت در آوردن مردم و استفاده بموقع از فرصتها و قاطعیت کافی برای تصمیم گیری ها داشته باشد.
یکی دیگر از ویژگیهای هر انقلابی در دوران پیروزی - مشخص شدن ایدئولوژی انقلاب است. بدون وجود یک مکتب مشترک- گروههای پراکنده اجتماعی قادر به اتحاد با یکدیگر نبوده در نتیجه تلاشهای آنها بی ثمر خواهد ماند. یک ایدئولوژی انقلابی باید هدف انقلاب - وسایل و شیوه ها و تاکتیکهای رسیدن بهدف و ارزشهای مطلوب جامعه را مشخص نموده و جوابگو باشد.
۳)مرحله سازندگی:
با پیروزی یک انقلاب مرحله سوم آن که بسیار حساس تر و مشکل تر از مرحله قبل از پیروزی است آغاز میشود. در این مرحله که دوران سازندگی است انقلابیون با مسائل و مشکلات فراوانی مواجه می گردند. از جمله مهم ترین این مشکلات قبول و پذیرش مسوولیتهای اجرایی نظام جدید سیاسی است زیرا بیشتر نیروهای انقلابی که قدرت را بدست گرفته اند فاقد تجربه اجرایی می باشند. همچنین سقوط یک حکومت بمنزله از بین رفتن کامل ماشین دولتی نیست و نیروهای انقلابی با یک بوروکراسی بجا مانده از رژیم  قبلی مواجه هستند و علاوه بر اینها به محض سقوط رژیم سیاسی قبلی - درگیریهای داخلی از یکسو بین نیروهای باقیمانده ضد انقلاب و طرفدار رژیم سابق با نیروهای انقلابی و از سوی دیگر بین خود نیروهای انقلابی آغاز می شود چرا که کلیه گروههایی که در سقوط رژیم قبلی شرکت داشته اند می خواهند وضعیت موجود را به دلخواه خود تغییر دهند.
علل انقلاب:
در یک تقسیم بندی کلی دیگر انقلابها به دو دسته ی الهی و مادی تقسیم می شوند. انقلابهای الهی بر مبنای توحید و مقصد آنها حاکمیت ارزشهای الهی جامعه است و انقلابهای مادی بر مبنای رفاه مادی برای فرد- گروه- طبقه و ... بنا نهاده شده و مقصد آنها رسیدن به امتیازات مادی است.
انقلابها در برخی علل و عوامل مشترک هستند. این علل کلی عبارتند از:
۱) احساس قطعی و عمومی مردم مبنی بر به خطر افتادن عقیده و مکتب و ارزشهای جامعه- یعنی اگر درجامعه ای بیشتر مردم احساس کنند که اصول و ارزشهای آنها بخطر افتاده در صدد بر می آیند که نظام و ارزشهای حاکم را نابود کرده و نظام جدیدی بوجود آورند که ارزشهای پذیرفته شده آنها در آن حاکم باشد.
۲) نا رضایتی مردم از وضع موجود و داشتن آرمان مطلوب که آنها را به مبارزه مستمر می کشاند.
۳) ظلم و ستم نظام حاکم- یعنی اگر مردم یک جامعه دارای امکانات مناسب هم باشند ولی ظلم و ستم و تبعیض نا روا در آن جامعه باشد باز زمینه برای انقلاب موجود است.
۴) فساد و فحشا که حکومت را از درون می پوساند و باعث فقر و بدبختی جامعه و دولت می گردد.
۵) آگاهی مردم از شناخت وضع موجود به این معنا که اگر مردم آگاهی نداشته باشند حتی با آماده بودن دیگر شرایط انقلاب صورت نمی پذیرد.
۶) داشتن روحیه مقاومت و ایثار و قبول سختی های مراحل انقلاب. بدون تردید اگر همه شرایط برای انقلاب فراهم باشد ولی مردم آن جامعه دارای روحیه تمکین و ظلم پذیری باشند تحقق انقلاب امری دور از انتظار است.
۷) نبود رهبر آگاه و انقلابی- موجب انحراف مسیر انقلاب و تفرقه بین گروههای انقلابی می شود.
التماس دعا
تحقيقي از : حسين شاهد خطيبي مدير سايت ليلة القدر

< قبلی